W sierpniu tego roku w naszej parafii odbyły się warsztaty ikonograficzne realizowane w ramach projektu „Tradycje mniejszości Podlasia – ikona i obrzędowość bożonarodzeniowa w Województwie Podlaskim”.
Projekt służył zachowaniu i przekazywaniu kolejnym pokoleniom duchowego oraz kulturowego dziedzictwa prawosławnych mieszkańców Podlasia, a także tradycji obecnych w życiu lokalnej społeczności zamieszkałych na tych terenach od wielu pokoleń. W warsztatach wzięło udział 15 uczestników, którzy pod opieką Natalii Kozak i jej męża poznawali kolejne etapy powstawania ikony, zasady ikonografii oraz znaczenie symboli obecnych w tradycji prawosławnej. Tematem wspólnej pracy była ikona Jezusa Chrystusa. Każdy z uczestników, krok po kroku, pisał własną ikonę, ucząc się nie tylko techniki, ale przede wszystkim cierpliwości, skupienia i szacunku wobec tradycji, której źródła sięgają pierwszych wieków chrześcijaństwa.
W tradycji prawosławnej ikona nie jest zwykłym obrazem religijnym ani jedynie dziełem sztuki sakralnej. Jest związana z modlitwą i życiem Cerkwi. Jej zadaniem nie jest zatrzymywanie uwagi na samym materiale, desce czy farbie, lecz kierowanie człowieka ku rzeczywistości duchowej i ku Osobie, którą przedstawia. Szczególne miejsce zajmuje ikona Chrystusa, ponieważ prowadzi bezpośrednio do jednej z najważniejszych prawd chrześcijaństwa – tajemnicy Wcielenia. Syn Boży naprawdę stał się człowiekiem, przyjął ludzką naturę. Jak czytamy w Ewangelii św. Jana: „Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas” (J 1,14). To właśnie Wcielenie stanowi jeden z najważniejszych teologicznych fundamentów ikonografii chrześcijańskiej. Z ikoną Chrystusa związana jest również szczególna tradycja Cerkwi dotycząca Wizerunku Zbawiciela nazywanego Mandylionem z Edessy. Według Tradycji Kościoła władca Edessy, Abgar, ciężko chorując, usłyszał o Jezusie Chrystusie i pragnął Go zobaczyć. Późniejszy przekaz chrześcijański mówi, że Chrystus przyłożył płótno do swojej twarzy, a na tkaninie w cudowny sposób pozostał Jego wizerunek. Obraz ten określono greckim słowem Acheiropoietos, czyli „nie ręką ludzką uczyniony”.
Dla prawosławnej tradycji opowieść o Mandylionie ma przede wszystkim głęboki sens teologiczny. Przypomina, że niewidzialny Bóg objawił się człowiekowi w Jezusie Chrystusie. Ten, którego wcześniej nie można było przedstawić, stał się widzialny, przyjmując prawdziwe ludzkie ciało. Dlatego przedstawienie Chrystusa na ikonie nie jest próbą stworzenia wyobrażenia Boga według ludzkiej fantazji, lecz świadectwem wiary w realność Jego Wcielenia. Tę prawdę bardzo pięknie wyraża myśl św. Bazylego Wielkiego: „Cześć oddawana obrazowi przechodzi na pierwowzór”. Słowa te, przywoływane później przez obrońców świętych ikon, pomagają zrozumieć, że chrześcijanin nie oddaje czci desce czy farbie. Cześć kierowana jest ku osobie przedstawionej na ikonie. Patrząc na ikonę Chrystusa i modląc się przed nią, wierny zwraca się ku samemu Chrystusowi. Podobnie nauczał św. Jan Damasceński, jeden z najważniejszych obrońców świętych ikon w czasie sporów ikonoklastycznych: „Nie czczę materii, lecz czczę Stwórcę materii, który ze względu na mnie stał się materią, zechciał zamieszkać w materii i przez materię dokonał mojego zbawienia”. W tych słowach zawiera się istota prawosławnego rozumienia ikony.
Dlatego sierpniowe warsztaty były czymś więcej niż zajęciami artystycznymi. Pisanie ikony wymagało dokładności, cierpliwości i wyciszenia. Kolejne etapy pracy pozwalały uczestnikom stopniowo poznawać język ikonografii i jednocześnie zastanawiać się nad znaczeniem ikony w życiu prawosławnego chrześcijanina. Powoli wyłaniające się Oblicze Chrystusa przypominało, że ikonografia nie jest swobodną twórczością artystyczną, lecz tradycją ukształtowaną przez życie, modlitwę i doświadczenie Cerkwi.
Zwieńczeniem tego wysiłku było 13 września, gdy po Świętej Liturgii w naszej cerkwi odbyło się poświęcenie ikon Jezusa Chrystusa napisanych podczas warsztatów. Ikony, nad którymi uczestnicy pracowali podczas sierpniowych spotkań, zostały przyniesione do świątyni i otoczone wspólną modlitwą. Była to chwila ważna zarówno dla samych uczestników, jak i całej wspólnoty parafialnej. W ten sposób droga rozpoczęta od pierwszych etapów przygotowania ikony znalazła swoje naturalne dopełnienie w świątyni i modlitwy. Dla uczestników był to również moment, w którym efekt wielu godzin cierpliwej pracy nabrał jeszcze głębszego znaczenia. Napisane ikony będą mogły odtąd towarzyszyć im i ich rodzinom w codziennej modlitwie, przypominając jednocześnie o wspólnym doświadczeniu warsztatów.
Serdecznie dziękujemy Natalii Kozak i jej mężowi za podzielenie się wiedzą, doświadczeniem, cierpliwością oraz za wprowadzenie uczestników w piękno i duchowy wymiar prawosławnej ikonografii.
Dziękujemy również wszystkim piętnastu uczestnikom za zaangażowanie, wytrwałość i atmosferę wspólnej pracy. Cieszymy się, że tradycja ikonograficzna mogła być w naszej parafii nie tylko poznawana, ale również praktykowana i przekazywana dalej.
Warsztaty ikonograficzne są częścią większego przedsięwzięcia realizowanego przez naszą parafię. Projekt „Tradycje mniejszości Podlasia – ikona i obrzędowość bożonarodzeniowa w Województwie Podlaskim” łączy działania edukacyjne, kulturalne i międzypokoleniowe. Jego ideą jest stworzenie przestrzeni, w której dzieci, młodzież i dorośli mogą wspólnie poznawać tradycje zakorzenione w życiu mieszkańców Podlasia i uczyć się ich poprzez bezpośrednie doświadczenie. Jest to szczególnie ważne dzisiaj, gdy wiele umiejętności i zwyczajów, które dawniej przekazywano w naturalny sposób w rodzinach – od dziadków i rodziców dzieciom – stopniowo zanika. Chcemy, aby nasze działania sprzyjały spotkaniu pokoleń i przypominały, że tradycja nie jest czymś zamkniętym w przeszłości. Pozostaje żywa wtedy, gdy jest praktykowana, przeżywana i świadomie przekazywana następnym pokoleniom. Sierpniowe warsztaty i wrześniowe poświęcenie ikon nie kończą projektu. Przed nami jeszcze rodzinne warsztaty wykonywania gwiazd kolędniczych, które pozwolą wspólnie przygotować się do kolejnego ważnego okresu w życiu naszej wspólnoty – świąt Narodzenia Chrystusa. Gwiazda kolędnicza, obecna od pokoleń w tradycji naszego regionu, prowadzi myśl ku gwieździe betlejemskiej, która wskazała drogę do Nowonarodzonego Zbawiciela. Wspólne wykonywanie i odnawianie gwiazd będzie więc nie tylko przypomnieniem dawnego zwyczaju kolędniczego, ale również okazją do rozmowy o jego chrześcijańskim znaczeniu.
W dalszej części projektu zaplanowane są także działania związane z prawosławną obrzędowością bożonarodzeniową i tradycyjnymi potrawami Podlasia, między innymi przygotowywaniem kutii, wareników oraz tradycyjnego kompotu z suszonych owoców. Chcemy, aby również te spotkania łączyły pokolenia i przypominały, że dziedzictwo naszej wspólnoty tworzą zarówno wielkie prawdy wiary i liturgiczne życie Kościoła, jak i rodzinne zwyczaje, wspólne przygotowania do świąt, kolędowanie oraz pamięć przekazywana przy domowym stole.
Projekt realizowany jest przez Parafię Prawosławną pw. Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Dubinach dzięki dofinansowaniu Województwa Podlaskiego, w ramach działań wspierających inicjatywy kulturalne mniejszości narodowych i etnicznych.
O kolejnych spotkaniach i terminach warsztatów będziemy informować na stronie internetowej oraz profilu naszej parafii. Niech to, co otrzymaliśmy od poprzednich pokoleń, nie pozostanie jedynie wspomnieniem. Niech staje się żywym doświadczeniem wiary, modlitwy i wspólnoty, które będziemy potrafili przekazać dalej.
Tekst i zdjęcia: ks. Andrzej Żukowicki